- Erzurum Haber Gazetesi - https://erzurumhabergazetesi.com/ -

“Edebiyat Mahfili”nde konuşan Prof. Dr. Lokman Turan, “Divan Şiiri Türkçenin Zaferidir!

Türkiye Dil ve Edebiyat Derneği Erzurum Şubesi tarafından organize edilen “Edebiyat Mahfili” kapsamında gerçekleştirilen programda, akademik derinliği yüksek bir tartışma ortamı oluştu.

Bu etkinlik kapsamında Atatürk Üniversitesi Kâzım Karabekir Eğitim Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Lokman Turan, 21 Kasım Cumartesi akşamı EBB Dil ve Edebiyat Konağı binasında “Divan Şiiri Türkçenin Zaferidir” başlığını taşıyan kapsamlı bir konferans sundu.

Konferans boyunca Turan, divan şiirini sadece bir edebi tür olarak değil, Türkçenin tarihsel süreçte karşılaştığı iki temel dışlanmaya karşı kazandığı görkemli bir zafer olarak nitelendirdi. Turan’ın vurguladığı bu zafer, özellikle Türkçeyi yüksek edebiyat ve şiir için uygun bir araç olarak görmeyen dönemin entelektüel çevrelerine karşı kazanılmış bir başarıyı temsil ediyordu.

İki Farklı Dönemin Dışlaması

Prof. Dr. Lokman Turan, divan şiirinin tarihsel süreçte iki farklı dönemin dışlanması ile karşı karşıya kaldığını ifade etti. İlk dönem olan 13. ve 14. yüzyıl Anadolu dünyasında, eğitimli ve okumuş çevreler Türkçeyi yüksek şiir ve ilim dili olarak yeterince takdir etmemekteydi. İkinci dışlama ise 19. yüzyıldan itibaren baş gösterdi; bu dönemde Türkçe yazılmış olan divan şiirlerinin Türk edebiyatına ait olup olmadığı tartışılmaya başlanmıştı. Turan, bu ikinci dışlamanın somut bir örneği olarak Ziya Paşa’nın 1868 yılında kaleme aldığı “Şiir ve İnşâ” adlı makalesindeki yaklaşımı gösterdi.

Erzurum ve Divan Şiiri Arasındaki Tarihsel Bağlılık

Turan, söz konusu makalenin ve tartışmaların Erzurum şehri ile olan doğrudan bağlantısına da dikkat çekti. Makalenin yazarı olan Ziya Paşa aslen Erzurumlu bir isimdi. Ayrıca, Ziya Paşa’nın “Osmanlı şiiri değildir” diyerek eleştirdiği şairlerden biri olan Nef’î de Hasankaleli bir şairdi. Nef’î’ye mahlasını veren Gelibolulu Mustafa Âlî ise o dönemde Erzurum’da defterdarlık görevini yürütmekteydi. Turan, bu durumu şu sözlerle ifade etti: “Hükmü veren de, hakkında hüküm verilen de bu şehrin evladıdır; bu dava biraz da Erzurum’un davasıdır.”

Şiirin Sermayesi ve Türkçenin Zaferi

Konferansın temel düşüncesini özetlerken Turan, bu şiirin asıl rakibinin ne Arapça ne de Farsça olduğunu belirtti. Bu dillerin, şiirin zenginliğini sağlayan sermayeler olduğunu vurgulayan Turan, asıl rakibin iki farklı hüküm olduğunu dile getirdi. Yedi yüzyıl önce Anadolu’nun eğitimli kesimi Türkçeyi şiir dili olarak kabul etmezken, son yüz elli yıldır da bu şiirlerin aitliği sorgulanmıştı. Turan, bu noktada şu net mesajı verdi: “Bu şiir bizimdir, Türkçedir ve divan şiiri Türkçenin en önemli zaferlerinden biridir.”

Halkın Dilinden Yüksek Şiirin Diline

Turan, Âşık Paşa’nın Garîbnâme adlı eserinde geçen “Türk diline kimsene bakmaz-ıdı” mısrasını analiz ederek, buradaki “kimsene” ifadesinin halkı değil, Türkçeye ilmi ve edebi değer atfetmeyen okumuş kesimleri hedef aldığını belirtti. Turan, halkın zaten günlük yaşamda Türkçeyi kullandığını ve halkın dilinin bir zafer kazanmaya ihtiyaç duymadığını ifade etti. Buradaki zaferin, Türkçenin yaygınlaşması değil, yüksek sanatın ve şiirin dili olarak kabul görmesi olduğunu vurguladı.

Biattan Zafer Çevresinde Türkçenin Yolculuğu

Turan, Türkçenin İslâm medeniyeti içerisindeki gelişimini “biat” ve “zafer” kavramlarıyla açıklayarak özgün bir perspektif sundu. Ona göre biat, köklü bir dilin İslâmî kavram dünyasını kendi kelimeleriyle ifade etmesiydi. Bu süreçte Kutadgu Bilig, Yûnus Emre’nin şiirleri, Âşık Paşa’nın Garîbnâme’si ve Erzurumlu Mustafa Darîr’in 14. yüzyılda Kahire’de yazdığı Türkçe siyer önemli duraklardı. Zafer ise Türkçenin, Farsçanın hakim olduğu yüksek şiir sahasında kendi büyük şairlerini ve edebi ölçülerini oluşturmasıydı. Ali Şîr Nevâî, Necâtî, Fuzûlî ve Bâkî bu yükselişin en önemli temsilcileri olarak gösterildi. Turan, bu sürecin Anadolu merkezli bir gelişim olduğunu ve Türkçenin İslâmiyet öncesindeki güçlü devlet ve yazı dili mirasının unutulmaması gerektiğini hatırlattı.

Farsçanın Tahtına Oturan Türkçe

15. yüzyılın sonlarından itibaren Osmanlı sahasında Türkçenin yüksek şiirde temel dil haline geldiğini belirten Turan, bu durumun Arapça ve Farsçanın tamamen terk edilmesi anlamına gelmediğini ifade etti. Gazel ve kaside türlerinde Türkçenin bir ölçü haline geldiğini belirterek, “Farsça şiir söylemek artık bir hünerdi, ölçü Türkçeydi” dedi. Necâtî’nin sonraki kuşaklara örnek teşkil etmesini, Türkçe şiirin kendi ustalarını yetiştirme kabiliyetinin bir kanıtı olarak sundu.

Kelime Değil Cümle Yapısı ve İtibarın Gücü

Turan, divan şiirinin sadece Arapça ve Farsça kelimeler içerdiği için Türkçe sayılamayacağı görüşünü Bâkî’nin bir beyti üzerinden çürüttü. Bâkî’nin “Nâm u nişâne kalmadı fasl-ı bahârdan / Düşdi çemende berg-i dıraht i‘tibârdan” beytini örnek gösteren Turan, yabancı kökenli kelimeler bulunsa dahi fiillerin, hal eklerinin ve söz diziminin Türkçeye ait olduğunu belirtti. “Bir dili kelime değil, cümle kurar” diyen Turan, Türkçenin gücünün kelimeler arasındaki ilişkilerde yattığını ifade etti. Hükmeden dilin Türkçe olması durumunda alınan kelimelerin birer işgal değil, ganimet olduğunu belirtti. Konferansını yine Bâkî’nin beytiyle bitiren Turan, bu tarihî sürecin anahtarının “itibar” olduğunu ve Türkçenin bu süreçte itibarını koruyarak büyük bir zafer kazandığını vurguladı.

Program sonunda Erzurum Vali Yardımcısı Sayın Selçuk Baş, Atatürk Üniversitesi Kâzım Karabekir Eğitim Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Lokman Turan Hocaya Teşekkür Belgesi” takdim etti.